Podstawy polityczne rzymskiego ustroju gospodarczego

Jest rzeczą najbardziej znamienną dla dziejów, że rozwój gospodarczy nie był punktem wyjścia i podstawą jego potęgi politycznej i jego ekspansji, lecz przeciwnie, ekspansja polityczna torowała drogę bogactwu Rzymu. Jego siłę stanowił charakter ludności, wojowniczy a zarazem karny, surowość obyczajów i wytrwałość w osiąganiu zamierzonych celów. Warstwa rolnicza dostarczała najlepszych żołnierzy, którzy podbili Italię, a potem i prowincje. Rzymianie zetknąwszy się z ludźmi, bardziej od siebie rozwiniętymi pod względem kulturalnym i gospodarczym, umieli je zwyciężać, a przede wszystkim umieli administrować zajętymi przez siebie obszarami. Bogactwo podbijanych krajów nęciło Rzymian, a bardzo często było ono źródłem słabości ludów, które te kraje zamieszkiwały. Słusznie się wyraził jeden z autorów, mówiąc o późniejszych czasach Rzymu, że jego panowanie nad światem wytworzyło gospodarstwo światowe; to samo następstwo faktów można stwierdzić i w czasach wcześniejszych. Przodownikiem ekspansji fenickiej był żeglarz i kupiec, Rzym zaś słał naprzód przede wszystkim swoich legionistów. Ten specjalny stosunek, zachodzący między pierwiastkiem politycznym i gospodarczym, nadał charakterystyczne piętno całemu rozwojowi społeczno-gospodarczemu Rzymu, i trudno zrozumieć przebieg późniejszych wypadków, jeżeli się o tym nie pamięta.